Badania archeologiczne przeprowadzone w 2024 roku na stanowisku Moszyn 9 (gmina Pułtusk, województwo mazowieckie) stanowią istotny etap w rozpoznaniu materialnych śladów bitwy pod Pułtuskiem z 26 grudnia 1806 roku. Prace zrealizowano w ramach ratowniczych badań archeologicznych związanych z budową obwodnicy Pułtuska, a ich wykonawcą był zespół archeologów z Centrum Archeologicznego Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, działający na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad.
Kontekst, metodyka i przebieg badań
Stanowisko położone jest na zachodnim przedpolu Pułtuska i obejmuje fragment pola bitwy, na którym starły się wojska napoleońskiej Francji oraz armii rosyjskiej. Wcześniejsze badania archeologiczne (2002, 2006–2007, 2020, 2023) pozwoliły na identyfikację obszaru działań wojennych oraz pozyskanie licznych zabytków związanych z bitwą, takich jak kule ołowiane, elementy umundurowania czy wyposażenia wojskowego. Jednym z kluczowych celów badań w 2024 roku było zlokalizowanie miejsc pochówku poległych żołnierzy, które dotychczas nie zostały jednoznacznie potwierdzone w materiale archeologicznym.
Zastosowana metodologia łączyła różne techniki badawcze: prospekcję powierzchniową z użyciem detektorów metali, badania geofizyczne (georadarowe), wykopaliska sondażowe oraz nadzór archeologiczny nad pracami budowlanymi. Przełomowe odkrycia nastąpiły w trakcie nadzoru archeologicznego, kiedy odsłonięto relikty obiektów archeologicznych w dwóch strefach inwestycji. W konsekwencji przeprowadzono szerokozakrojone badania wykopaliskowe, obejmujące łącznie ponad 50 arów powierzch
Odkrycie mogił zbiorowych
Najważniejszym rezultatem badań było odkrycie dwóch mogił zbiorowych (obiekty A1 i A3), bezpośrednio związanych z wydarzeniami z 26 grudnia 1806 roku. Stanowią one wyjątkowy przykład możliwości powiązania źródeł archeologicznych z konkretnym wydarzeniem historycznym.
Mogiła A1 miała kształt zbliżony do prostokątnego (ok. 3,2 × 2,9 m) i głębokość do 0,5 m. W jej obrębie zarejestrowano szczątki co najmniej 13 osobników, zdeponowane w sposób chaotyczny i bez wyraźnego porządku przestrzennego. Układ ten wskazuje na pospieszny charakter pochówku, prawdopodobnie przeprowadzonego w trudnych warunkach bezpośrednio po bitwie. W wypełnisku obiektu odkryto liczne zabytki ruchome, w tym: guziki metalowe i kościane, kule ołowiane, fragment bagnetu, relikty tekstyliów, dewocjonalia.
Zróżnicowanie proweniencji tych znalezisk sugeruje, że w mogile pochowano żołnierzy obu walczących stron.
Druga mogiła (A3), o wymiarach ok. 3,1 × 2,2 m, zawierała szczątki co najmniej 5 osobników. W odróżnieniu od obiektu A1, układ ciał był bardziej uporządkowany — szkielety zalegały na jednym poziomie, w pozycji wyprostowanej.
Może to świadczyć o odmiennych okolicznościach pochówku, być może bardziej kontrolowanym przebiegu działań pogrzebowych.
Interpretacja archeologiczna i znaczenie badań
Odkryte mogiły stanowią bezpośrednie świadectwo praktyk powojennych charakterystycznych dla konfliktów epoki napoleońskiej. Ich cechy – brak indywidualnych pochówków, mieszanie szczątków, ograniczona liczba elementów wyposażenia – wskazują na szybkie grzebanie poległych, możliwe wcześniejsze ograbienie ciał, brak ścisłego rozdzielenia żołnierzy przeciwnych armii.
Odkrycie mogił zbiorowych w Moszynie ma istotne znaczenie naukowe. Pozwala ono na weryfikację lokalizacji kluczowych epizodów bitwy, rekonstrukcję praktyk pochówkowych na polach bitewnych, integrację danych archeologicznych i źródeł pisanych, rozwój badań nad społecznym i kulturowym wymiarem konfliktów zbrojnych początku XIX wieku.
Ponowny pochówek szczątków
Istotnym etapem badań było uroczyste ponowne pochowanie odkrytych szczątków ludzkich, które odbyło się po zakończeniu analiz archeologicznych i antropologicznych. Po przeprowadzeniu niezbędnej dokumentacji i badań zostały one przekazane do pochówku zgodnie z obowiązującymi procedurami ochrony dziedzictwa kulturowego. Akt ten też można interpretować jako formę przywrócenia godności poległym, którzy przez ponad dwa stulecia pozostawali anonimowymi ofiarami konfliktu. Ponowny pochówek stanowi ważny element współczesnych praktyk pamięci, łącząc wyniki badań naukowych z refleksją nad przeszłością oraz miejscem tych wydarzeń w krajobrazie kulturowym regionu.